نامه سازمان بازرسی به وزیر نیرو، احتمال بارشهای شدید در ماههای آینده را دوباره به صدر بحثهای هواشناسی آورد. ستار شیرعالی در این نامه با اشاره به تحلیلهای سازمان هواشناسی درباره النینیو، خواستار آمادگی بخش آب برای مواجهه با سیلاب و آبگرفتگی شده است؛ از بازنگری در مدیریت مخازن سدها و لایروبی رودخانهها تا حفاظت از تأسیسات و پروژههای عمرانی.
در نامه، از یکسو افزایش بارشها فرصتی برای ذخیره آب پشت سدها دانستهشده و از سوی دیگر، درباره خسارت بارشهای شدید در زمانی کوتاه هشدار داده شده است. همین دو روی ماجراست که النینیو را برای ایرانِ درگیر کمآبی به موضوعی فراتر از یک پیشبینی هواشناسی تبدیل میکند: بارانی که انتظارش را میکشیم، اگر درست مدیریت نشود، میتواند به جای جبران کمبود آب، خسارت بر جا بگذارد.
برای بررسی میزان اعتبار این پیشبینیها، وضعیت احتمالی بارشهای پاییز و زمستان و مسئولیت دستگاهها در کاهش خسارتهای احتمالی، با حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی گفتوگو کردیم.
برای مخاطبی که فقط نام النینیو را شنیده، لطفاً توضیح دهید این پدیده چیست و چرا ممکن است بر آبوهوای ایران اثر بگذارد؟
رخداد النینیو که واژهای اسپانیایی است، پدیدهای است که هر چند سال یکبار در اقیانوس آرام اتفاق میافتد. من وارد بحث فیزیکی و دینامیکی آن نمیشوم، چون بحث مفصلی دارد؛ اما در جریان این پدیده، گردشهای جوی در محدوده خط استوا تغییر میکند و در نتیجه، دمای آب در منطقهای از شرق اقیانوس آرام از حد متوسط بالاتر میرود. میدانیم که دمای آب، بهویژه در اقیانوسها، تغییرات سالانه کمی دارد. برای مثال، دمای آب اقیانوس ممکن است در طول سال حدود یک تا یکونیم درجه تغییر کند، اما در زمان وقوع النینیو این افزایش دما میتواند به دوونیم تا سه درجه برسد. در حالتی که سازمان جهانی از آن با عنوان «سوپر النینیو» یاد کرده است، دمای آب حتی میتواند نزدیک به چهار درجه سانتیگراد بالاتر برود. بنابراین، با وضعیتی فراتر از تغییرات معمول دمای آب روبهرو هستیم. وقتی این وضعیت در پهنه وسیعی از شرق اقیانوس آرام، در نزدیکی کشورهایی مانند پرو و اکوادور رخ میدهد، با بالا رفتن دمای آب، تبخیر هم افزایش پیدا میکند. افزایش تبخیر سبب شکلگیری حرکتهای صعودی هوا میشود. ما میدانیم در هر منطقهای که هوای مرطوب با رطوبت بسیار بالا حرکت صعودی داشته باشد، احتمال وقوع رگبارهای شدید و بارندگیهای سیلآسا در همان منطقه افزایش مییابد. این وضعیت در گردش جریانهای هوا نیز تغییر ایجاد میکند. در نتیجه، در مناطق دیگری مانند اندونزی، استرالیا یا دیگر بخشهای آن محدوده، هوا ممکن است حالت نزولی پیدا کند و به دنبال آن، شرایط خشکسالی به وجود بیاید.
پدیده النینیو از چه زمانی آغاز میشود و معمولاً چه زمانی به اوج خود میرسد؟
از اردیبهشت، یعنی حدود ماه آوریل، این وضعیت شکل میگیرد و در ماه دسامبر، درست نزدیک کریسمس به حداکثر خود میرسد. به همین دلیل به آن «پسر مسیح» هم میگویند. النینیو یک پدیده گرم است و میتواند از طریق آنچه «دورپیوند» یا «رخداد دورپیوند» نام دارد، بر بعضی نقاط جهان اثر زیادی بگذارد.
آیا اثر و شدت النینیو در همه کشورها یکسان است؟
بیشتر اوقات تغییراتی که در شرق اقیانوس آرام اتفاق میافتد، میتواند در بخشهای دیگری از جهان هم تأثیرگذار باشد؛ برای مثال، در غرب آمریکا یا در بعضی نقاط کشورهای دیگر، رخدادهایی همزمان با این تغییرات مشاهده شده است. البته بررسی اثر این پدیده بر هر منطقه، به تحقیقات زیادی نیاز دارد.
درباره ایرانِ امسال چه میتوان گفت؟ آیا شواهد فعلی افزایش بارش را نشان میدهد یا هنوز برای چنین نتیجهای زود است؟
به نظر من سازمان هواشناسی کشور در این زمینه واقعاً مرده است. ما هیچ مدلی، چه مدل دینامیکی و چه مدل غیردینامیکی، برای منطقه خودمان نداریم. آنچه در رسانهها مطرح میشود را ببینید؛ در فضای مجازی هم مدام کسی میآید و مثلاً میگوید تابستان «جهنمی» در پیش است. رئیس سازمان هواشناسی هم در خرداد از تابستانی جهنمی صحبت کرد. چرا؟ چون سازمان جهانی هواشناسی گفته بود هوا بهاندازهای گرم میشود که زندگیکردن دشوار خواهد شد. اما ببینید، ما خودمان در این زمینه چهکارهایم؟ بیشتر گفتههایمان را از صحبتهای دیگران یا از چند مدل اروپایی، آمریکایی و فرانسوی میگیریم. این مدلها هم لزوماً تغییرات اقلیمی منطقه ما را آنطور که باید در نظر نمیگیرند و در نتیجه نمیتوانند برای منطقه ما مدل مناسبی ارائه کنند. بنابراین ما بدون داشتن مدل و بررسی کافی برای منطقه خودمان، همینطور درباره آن صحبت میکنیم.
پس با این حساب، به نظر شما تابستان امسال برخلاف هشدارهایی که درباره گرمای شدید مطرح شده بود، معتدل گذشت؟
بله، برای مثال در تهران دمای بیشینه فقط یکی دو روز به ۴۰ یا ۴۱ درجه رسید، در حالی که در گذشته رکوردهای ۴۲، ۴۳ و ۴۴ درجه را هم داشتیم. درباره جنوب ایران هم گفته بودند دما به ۵۰ درجه میرسد، در حالی که در مناطقی از خوزستان دمای ۴۳ درجه را داشتیم.
نامه سازمان بازرسی از احتمال بارشهای حدی و سیلاب گفته است. مردم چقدر باید نگران این موضوع باشند؟
رئیس سازمان هواشناسی، مدیران این سازمان و همچنین برخی افراد در فضای مجازی هشدار داده بودند شهریور و مهر با بارشهای سیلآسا همراه خواهد بود و به بعضی استانها گفته بودند مراقب وقوع سیل باشند. من در خرداد گفتم چنین اتفاقی نمیافتد و شرایط، روند معمول خود را حفظ میکند. همچنین گفتم اگر بارندگی قابلملاحظهای داشته باشیم، از اواخر مهر و اوایل آبان آغاز میشود. در حال حاضر جای نگرانی نیست و در کوتاهمدت فقط با تغییر دما روبهرو خواهیم بود. تا ۱۰ یا ۱۵ روز دیگر هوا کاملاً سردتر میشود، دما حدود ۷ تا ۱۰ درجه کاهش پیدا میکند و هوای پاییزی را احساس خواهیم کرد. پیشبینی من این است پاییزی با بارش بالاتر از نرمال داشته باشیم. گرمای تابستانی که امسال مدام درباره آن صحبت میکردند، به نظر من در تابستان سال آینده رخ خواهد داد. اثر گرمایشی النینیو بر منطقه ما در تابستان آینده آشکار میشود و دمای هوا بهمراتب بالاتر از حد نرمال خواهد بود.
در زمستان چطور؟
در زمستان، اگر دورپیوندی به نام «نوسان شبهدوسالانه» یا QBO (Quasi-Biennial Oscillation) اتفاق بیفتد، ممکن است شرایطی برای ورود هوای سرد به ایران فراهم شود. این پدیده با جریانهایی در ارتفاع حدود ۶۰ هزار پایی از سطح زمین ارتباط دارد. اگر در پی این جریانها، فشار هوا بر فراز قطب شمال منفی شود، در نواحی اوراسیا، سیبری و چین تا اندازهای فشار هوا افزایش پیدا میکند.
این افزایش فشار با هوای سرد همراه است و بخشی از آن هوای سرد میتواند به سمت ایران، بهویژه شمالشرق کشور ریزش کند. حالا اگر همزمان، بر اثر النینیو، سامانههای قوی و دارای رطوبت خوب در خاورمیانه، مدیترانه و نواحی اطراف شکل بگیرند، ممکن است ما هم یک یا دو نوبت برف خوب داشته باشیم. البته این احتمال را بر پایه تجربه و دانش خودم مطرح میکنم؛ وقوع آن به این بستگی دارد که آن دورپیوند و سامانههای مرطوب، هر دو شکل بگیرند.
در صورت تأثیر النینیو بر آبوهوای ایران و افزایش خطر بارشهای شدید یا سیلاب، مسئولیت پیشبینی و هشدار با کدام نهاد است و کدام دستگاهها باید برای پیشگیری از خسارت و مدیریت پیامدهای احتمالی آن اقدام کنند؟
ما در این چند سال، بهویژه در هفت یا هشت سال اخیر، هیچگونه پیشرفتی در سازمان هواشناسی نداشتهایم. کشورها برای خودشان مدلهای دینامیکی و غیردینامیکی دارند و از این مدلها برای پیشبینیهای سهماهه و ۶ماهه استفاده میکنند. یعنی براساس شرایط و مفروضات بومی خودشان مدل میسازند. وقتی چنین مدلی ساخته شود، دقت پیشبینیها بالاتر میرود و میتوان با اطمینان بیشتری درباره شرایط پیش رو صحبت کرد. ما اکنون پیشبینیهای آنها را میگیریم و بر مبنای همانها صحبت میکنیم. اگر به رسانهها، فضای مجازی و حتی اظهارات خود سازمان هواشناسی نگاه کنید، میبینید بحثها عمدتاً بر پایه همین مدلهای خارجی است. در حالی که ما باید مدل صحیح و بومی خودمان را داشته باشیم؛ حتی اگر این مدل براساس دو مجموعه مفروضات مختلف طراحی شود، باز هم میتواند مبنایی برای بررسی و ارائه پیشبینی متناسب با شرایط کشور باشد. وقتی سازمان هواشناسی پیشبینی صحیحی ارائه کند، وزارت نیرو میتواند بر مبنای آن برنامهریزی کند. پس از برنامهریزی وزارت نیرو، مدیریت بحران هم میتواند اقدامات خود را تنظیم کند. بنابراین مسئولیت نخست با سازمان هواشناسی است؛ این سازمان باید وضعیت را بسنجد و پیشبینی را ارائه دهد. گاهی میشنویم مدیریت بحران میگوید «من پیشبینی کردم فلان اتفاق میافتد». در حالی که به نظر من، مدیریت بحران در جایگاهی نیست که بتواند پیشبینی سهماهه ارائه کند؛ حتی پیشبینی ۲۴ساعته هوا هم کار این مجموعه نیست. ما مسئولیتهای مختلف را به نهادهای گوناگون میدهیم و بعد میبینیم که به نتیجه مطلوب هم نمیرسیم.
به نظر شما رسانهها در آگاهکردن مردم درباره پدیدهای مثل النینیو چه مسئولیتی دارند و تا امروز چقدر به این مسئولیت عمل کردهاند؟
اتفاقاً میخواهم از سازمان صداوسیما هم گلایه کنم. صداوسیما باید درباره پدیدهای مانند النینیو که از ۶ ماه پیش در حال شکلگیری بوده، برنامه یا میزگردی با حضور افراد متخصص تهیه میکرد تا موضوع را برای مردم باز کنند و توضیح دهند. باور کنید بسیاری از مردم اصلاً نمیدانند النینیو چیست و چه اتفاقی در جریان آن میافتد. در حالی که مردم در بسیاری از کشورهای اروپایی، آمریکایی و آسیایی با پدیدههای هواشناسی آشنایی بیشتری دارند، چون رسانههایشان این موضوعات را برای آنها توضیح و آموزش میدهند.
آخرین دورهای که ایران همزمان با النینیو بارشهای قابل توجه یا سیلاب را تجربه کرد چه زمانی بود؟
در حال حاضر آمار دقیق آن را در اختیار ندارم؛ شاید سال ۱۳۸۶ یا ۱۳۸۷ بوده باشد، اما با این حال، بارندگیهای بسیار شدید سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ را ناشی از النینیو نمیدانم.
با توجه به اینکه النینیو بهتنهایی وضعیت بارش در ایران را تعیین نمیکند، چه عوامل دیگری میتوانند احتمال بارندگیهای شدید را افزایش دهند؟
ما حدود ۱۰ دورپیوند داریم که یکی از آنها «نوسان مادن–جولیان» یا MJO (Madden–Julian Oscillation) است. هر وقت این پدیده در منطقه ما با النینیو همراه شود، میتوانیم بارندگیهای بسیار شدید داشته باشیم. من درباره سالهای ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸ تحقیقات فراوانی انجام دادم و دیدم در آن دوره، جنوب و مرکز ایران و تقریباً سراسر کشور تحت تأثیر این وضعیت قرار گرفت.
الان سازمانهای مختلف میگویند بارندگیها در خوزستان، مرکز ایران و شمالشرق کشور بسیار زیاد خواهد بود و هشدار میدهند مراقب باشید، در حالی که به نظر من، نوسان مادن–جولیان یا MJO را فقط در بازههای حدود ۱۵روزه میتوان پیشبینی کرد و نمیشود خیلی زودتر از آن درباره اثرش با قطعیت حرف زد. دلیلش این است که در تغییرات مربوط به این پدیده، امواج گرانشی نقش دارند. این امواج در مناطق استوایی به دور کره زمین حرکت میکنند و ممکن است در یک زمان، بهطور اتفاقی با پدیده دیگری همراه شوند. اگر چنین همراهی رخ دهد، آن وقت ممکن است بارندگی شدید شکل بگیرد.
نظر شما